احتمالا تصور آن سخت باشد اما اصفهان با برخورداری از تنها 3 درصد زمین های کشاورزی، سهم 6 درصدی تولیدات محصولات کشاورزی ایران را به خود اختصاص داده است! اما سوالی که مطرح می شود آن است که با وجود بحران آب اصفهان، این موفقیت چگونه حاصل شده است؟ در ادامه ضمن بررسی اهمیت منابع آبی اصفهان در صنعت کشاورزی،به پیامدهای سودمدیریت آب در این استان می پردازیم.
علت اهمیت منابع آبی در اصفهان چیست؟
اصفهان، به عنوان یکی از قطب های مهم کشاورزی در ایران، از اهمیت بسیاری در حوزه منابع آبی و مدیریت آن برخوردار است. همان طور که پیش از این اشاره شد، این شهر با دارا بودن 3 درصد زمین های کشاورزی، تولید 6 درصد از محصولات را به خود اختصاص داده است که این خود نشانه ای مدیریت موثر به حساب می آید. اگرچه این در حالی است که خشکی زاینده رود، کاهش منابع زیرزمینی و خشک شدن قنات ها که همگی به وقوع بحران آب اصفهان انجامیده اند، تهدیدی جدی برای این استان محسوب شود.
کشاورزی بی رویه؛ علت اصلی بحران آب اصفهان
اگرچه اصفهان در بخش کشاورزی، عملکرد قابل توجهی از خود نشان داده است اما همین صنعت خود منجر به خشکسالی گسترده در این منطقه گردیده است؛ چراکه بخش کشاورزی، چیزی در حدود 80 تا 90 درصد از منابع آبی را استفاده می کند که رقم بسیار بالا و نگران کننده ای برای اصفهان در وهله اول و در گام های بعدی، برای کشور است.
مصرف آب بی رویه در این صنعت، تا جایی است که طبق آمار وزیر جهاد کشاورزی، به ازای هر متر مکعب آب، تنها مقدار 1.4 کیلوگرم محصول به دست می آید. علاوه بر موارد ذکر شده، کشت محصولاتی که نیازمند به آب بیش تری هستند، استفاده از الگوهای کشتی که نه مدرن بلکه غیرهوشمند هستند و بکارگیری روش های سنتی برای آبیاری محصولات، از دیگر عوامل وقوع بحران آب اصفهان گردیده است.
بی تدبیری در مدیریت آب، چه پیامدهایی برای اصفهان به دنبال دارد؟
سو مدیریت و بحران آب اصفهان، علاوه بر پیامدهای مشهود، تبعات مهم دیگری نیز دارد که اگرچه ممکن است در وهله اول در نظر گرفته نشوند، با این وجود در طولانی مدت، زیرساخت های کشور را به شدت سست و ضعیف می کنند. از جمله مهم ترین آن ها می توان به موارد زیر اشاره کرد:
فرونشست زمین و پایین رفتن آب های زیرزمینی- یکی از مهم ترین تبعات، فرونشست زمین است که در اثر برداشت غیرمجاز و برون رفت بیش از حد آب رخ می دهد و در صورت عدم توجه، مشکلات جدی و خطرناکی را به دنبال دارد.
خشک شدن زاینده رود، تالاب ها و دریاچه ارومیه- خشکسالی زاینده روز، تالاب ها و دریاچه ارومیه سبب تبدیل شدن آن ها به شوره زار شده است.
تبعات زیست محیطی- علاوه بر زاینده رود و دریاچه ارومیه، قطعی جریان آب برای تالاب گاوخونی نیز مشکل زیست محیطی به همراه خواهد داشت.
افزایش بیش از حد مهاجرت داخلی- از دیگر پیامدهای بی تدبیری در مدیریت آب، افزایش زیاد مهاجرت روستاییان به شهرها است. این موضوع مخصوصا در استان خوزستان بسیار مشهود است.
بی اعتمادی شهروندان و اعتراضات مردمی- تمامی تبعات ذکر شده، علاوه بر ایجاد مشکلاتی که نمود ظاهری و بیرونی دارند، سبب ایجاد نارضایتی در میان شهروندان و یا حتی اعتراضات مردمی می شود که این به نوبه خود حس تعلق خاطر را تحت تاثیر قرار خواهد داد.
اقدامات موفق اصفهان در راستای مدیریت بحران چه بوده است؟
راهکارهای مدیریتی اجرایی در راستای بحران آب اصفهان را که حفظ تولیدات کشاورزی در شرایط دشوار کم آبی منتهی می شوند را می توان در موارد زیر خلاصه کرد:
نصب و استفاده از سامانه های آبیاری نوین در مدت 20 سال اخیر برای 140 هزار هکتار از 350 هزار هکتار اراضی قابل کشت
اجرای آبیاری هوشمند در 3000 هکتار از 2 سال پیش، با برخورداری از رتبه نخست کشوری در این حیطه
ساخت و اجرای استخر ذخیره آب، لوله کشی، پوشش انهار، گلخانه ها و روشهای مشابه با هدف افزایش بهره وری آب و محصولات
موانع تحقق مدیریت نوین آبیاری چیست؟
با وجود آن که مدیریت نوین آبیاری تا حد بسیاری می تواند در کنترل بحران آب اصفهان مثمر ثمر واقع شود، اما وجود شماری از موانع سبب عدم تحقق این مدیریت می شود.
کمبود اعتبارات دولتی و کندی در اجرا، یکی از مهم ترین و اصلی ترین دلایل به حساب می آید؛ چراکه اجرای سیستم های نوین نیازمند سرمایه گذاری قابل توجه است.
استان اصفهان در خوش بینانه ترین حالت، توانایی تجهیز تنها 5000 هکتار را خواهد داشت که این به معنای آن است که روند آب چیزی در حدود 42 سال زمان می برد! این موضوع در حالی اتفاق می افتد که بحران آب اصفهان با سرعتی قابل توجه در حال پیشروی است.
خرده مالک بودن اراضی و پراکندگی مزارع، پیچیدگی در پیاده سازی را به میزان چشم گیری افزایش داده است.
راهکارهای پیشنهادی و مدیریت بحران آب اصفهان چیست؟
مهم ترین راهکارهای مدیریت بحران آب در اصفهان را می توان دز موارد زیر برشمرد:
افزایش سرمایه گذاری عمومی و تسهیلات بانکی هدفمند برای آبیاری نوین و تخصیص ۸۰٪ منابع مولدسازی زمین ها برای منظور ضرورت بسیاری دارد.
گسترش آموزش و الگوی کشت مناسب در میان کشاورزان و بهرهگیری از محصولات زود بازده و محصولاتی که مستلزم وجود آب کم تری هستند، از جمله راهکارهای موثر خواهد بود.
بهره مندی از آبیاری هوشمند و تکنولوژی های نوین لازم است با هدف کاهش هدررفت و بهینه سازی مصرف مورد استفاده قرار گیرد.
سیاست گذاری جدی برای الگوی کشت و نظارت بر کشت محصولات نیازمند به آب زیاد در سطح ملی، حائز اهمیت بسیار زیادی است.
شفاف سازی و مقابله با فساد در بخش آب و تخصیص عادلانه تر منابع، از دیگر راهکارهای مدیریت بحران آب اصفهان محسوب می شود.
سخن آخر
بحران آب اصفهان، تنها مسئله ای محیطی نیست؛ بلکه اجتماعی، اقتصادی و یا حتی امنیتی است و آینده یک کشور را تحت تاثیر قرار می دهد. باوجود مشاهده تکنولوژی و راهکارهای موفق در اصفهان، بدون در پیش گیری یک برنامه ریزی ملی قوی، انگیزه و بودجه، پیشرفت ها مورد انتظار حاصل نخواهند شد.
